Στον 20ό αιώνα, η ελληνική κοινωνία µετασχηµατίζεται, η αστική τάξη επικρατεί και ο εκσυγχρονισµός ταυτίζεται µε τον εξευρωπαϊσµό. Η πόλη, ο αστικός ιστός και η αρχιτεκτονική γίνονται βασικά πεδία έκφρασης αυτής της µετάβασης, η οποία παρουσιάζεται ως αναγκαία πορεία προς την πρόοδο.
Του Χρήστου Αναστασάκη*
Ωστόσο, ενώ σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις ο εκσυγχρονισµός συνδέθηκε µε τη διατήρηση και την αποκατάσταση του παλιού, διαφυλάσσοντας την ιστορική συνέχεια ως θεµέλιο της ταυτότητας, στην ελληνική περίπτωση ταυτίστηκε συχνά µε την κατεδάφιση και την αντικατάστασή του.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και τα Χανιά, όπου η ίδια λογική εκδηλώνεται µε ιδιαίτερη ένταση.
Από το «τα τείχη πρέπει να γκρεµιστούν για λόγους υγιεινής και εκσυγχρονισµού» µέχρι το σηµερινό «το κτίριο είναι στατικά ανεπαρκές και µη λειτουργικό», η ίδια λογική επανέρχεται µε διαφορετικό λεξιλόγιο. Όµως αυτή η αφήγηση, όσο πειστική κι αν ακούγεται, αποκρύπτει το ουσιώδες.
Πίσω από τον «εκσυγχρονισµό» δεν κρύβεται µόνο η ανάγκη, αλλά µια βαθιά τοµή, η απώλεια της αρχιτεκτονικής συνέχειας.
Τα Χανιά δεν έχασαν µόνο κτίρια, αλλά και τον προσανατολισµό τους, καθώς η ανάπτυξη δεν βασίστηκε σε σχέδιο ούτε σε όραµα, αλλά προχώρησε αποσπασµατικά, χωρίς ταυτότητα και χωρίς στόχο.
Κι όµως, η πόλη υπήρξε ιστορικά ένα ζωντανό σύνολο εποχών. Μινωίτες, Κλασικοί Έλληνες, Βυζαντινοί, Ενετοί, Οθωµανοί και Αιγύπτιοι άφησαν το αποτύπωµά τους, δηµιουργώντας µια ιδιαίτερη συνέχεια. Οι εποχές αυτές δεν διαδέχονταν απλώς η µία την άλλη, αλλά συνυπήρχαν, συγκροτώντας ένα πολυεπίπεδο αστικό τοπίο.
Η συνέχεια αυτή δεν χάθηκε από ανάγκη, αλλά από επιλογές, καθώς το παλιό αντιµετωπίστηκε συχνά ως εµπόδιο και όχι ως στοιχείο αξίας.
Στο ίδιο πλαίσιο, η αντιπαροχή και η άναρχη δόµηση δεν έλυσαν µόνο στεγαστικά προβλήµατα, αλλά διέλυσαν τη συνοχή του αστικού ιστού, δηµιουργώντας µια πόλη χωρίς ενιαία λογική και χαρακτήρα, όπου το νέο δεν συνοµιλεί µε το παλιό, αλλά το αντικαθιστά.
Ποιοι θυµούνται σήµερα την Porta Retimiota στην οδό Μουσούρων; Πόσοι θυµούνται το κτίριο της Τράπεζας Κρήτης, στη θέση του σηµερινού κτιρίου της ∆ΟΥ; Τι έχει αποµείνει από την βιοµηχανία της ΑΒΕΑ στη Νέα Χώρα ή από τα βυρσοδεψεία της Χαλέπας;
Η απώλεια δεν είναι µόνο υλική, αλλά και απώλεια αστικής µνήµης.
Το αποτέλεσµα είναι µια πόλη διηρηµένη. Από τη µία η παλιά πόλη —διατηρηµένη και προβεβληµένη— και από την άλλη ένα κέντρο χωρίς ιδιαίτερο χαρακτήρα.
Η συζήτηση για το κτίριο του πρώην ΙΚΑ δεν είναι µεµονωµένη, αλλά αποτελεί συνέχεια αυτής της πορείας.
Ο στόχος της δηµοτικής αρχής είναι σαφής. Η δηµιουργία ενός νέου διοικητικού χώρου, που θα λειτουργεί συµπληρωµατικά µε το νέο ∆ηµαρχείο στους πρώην Ιταλικούς Στρατώνες. Το κρίσιµο ερώτηµα, όµως, δεν είναι ο στόχος, αλλά ο τρόπος.
Η Υπηρεσία Νεωτέρων Μνηµείων Κρήτης αναγνωρίζει το κτίριο ως αξιόλογο δείγµα µεταπολεµικής αρχιτεκτονικής, ενταγµένο σε έναν ευαίσθητο ιστορικό και πολεοδοµικό χώρο.
Το δίληµµα είναι ξεκάθαρο: συνέχεια ή διαγραφή;
Σήµερα, η διεθνής πρακτική είναι σαφής. Η προσαρµοσµένη επανάχρηση αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση για τη βιώσιµη ανάπτυξη των πόλεων. ∆εν πρόκειται για µια «ροµαντική» επιλογή διατήρησης, αλλά για µια τεκµηριωµένη στρατηγική που µειώνει το περιβαλλοντικό αποτύπωµα, εξοικονοµεί πόρους και διατηρεί τη µνήµη ενεργή στον αστικό ιστό.
Σε αυτό το πλαίσιο, η κατεδάφιση ενός αξιόλογου µεταπολεµικού κτιρίου, όπως το πρώην ΙΚΑ, δεν συνιστά εκσυγχρονισµό, αλλά οπισθοδρόµηση.
Η επανάχρησή του µπορεί να υποστηρίξει πλήρως τον στόχο της ∆ηµοτικής Αρχής, χωρίς να διαγράψει ένα ακόµη κοµµάτι της πόλης.
Το πραγµατικό ερώτηµα, λοιπόν, δεν είναι αν «χωρά» το παλιό στο νέο, αλλά αν είµαστε διατεθειµένοι να σχεδιάσουµε το νέο πάνω στο παλιό, µε συνέχεια, ευθύνη και επίγνωση.
Κάθε κατεδάφιση δεν αφαιρεί µόνο ένα κτίριο, αλλά και ένα κοµµάτι της αστικής µνήµης.
Μία πόλη που ξεχνά, αργά ή γρήγορα, παύει να ανήκει στους ανθρώπους της.
*O Χρήστος Αναστασάκης είναι Αρχιτέκτων Μηχανικός Μέλος Αντιπροσωπείας ΤΕΕ Τ∆Κ
Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στα Χανιώτικα Νέα
